„Tylko z wspólnego sił ludzkich rozwicia

 wykwita bujnie, istotny kwiat życia” 

/Fryderyk Schiller/

ZARYS HISTORII

CECHU KOWALSKIEGO W LIPNICY MUROWANEJ

„Tradycja”

„ ... Cechowe bractwa, rzemiosł echa potęgi,

Wyrosły przy warsztacie w trudzie rękodzieła,

Statuty, przywileje zapisane w księgi

I wspólnych w bractwie spotkań się – niedziela.

Z pszczelego miąższu robiona świeca długa,

Wpierw z brył woskowych toczona,

By, gdy nadejdzie ostatnia posługa

Przy „siostrze”, „bracie” była zapalona. ...”

                                          /Czesław Anioł/

Cech szewski opiekował się kościołem św. Leonarda, cech kowalski miał natomiast obowiązek utrzymywać kościół  św. Urszuli (istniał XVI – XVIII w.), zapis w statucie z r. 1683. Również w latach 1596 – 1730 kaplica istniejąca w miejscu dzisiejszej kapliczki na Podlesiu, była kaplicą cechu kowalskiego. W kościele parafialnym cech kowalski opiekował się ołtarzem Serca Pana Jezusa i posiadał własną chorągiew.

Wraz z upadkiem rzemiosła (wypieranie przez wyroby fabryczne) zmieniała się i rola cechów wśród lokalnej społeczności. Zanikały funkcje zawodowe cechów na korzyść ich religijnego charakteru (w zasadzie to jedyny cel ich istnienia), szczególnie w ostatnim okresu ich funkcjonowania. Również bogate życie towarzyskie, które toczyło się wśród członków lipnickich cechów rzemieślniczych w miarę upływu wieków coraz bardziej zanikało. Ale był jeden taki dzień, kiedy bracia i siostry cechowe spotykali się na wspólnej biesiadzie. Był to dzień sporządzania przez członków cechu świec (raz do roku), gdyż jak obwieszcza statut – członkowie cechu sprawiają i utrzymują światło kościelne.

W latach 40-tych i 50-tych I-szym starszym cechu kowalsko-krawieckiego(gdyż taka jest właściwa nazwa cechu) był Michał Krzyszkowski. Z uwagi na położenie jego domu poza miastem wyrób świec odbywał się u II-giego starszego, p. Antoniego Pałki (ostatni dom po lewej stronie przed mostem na Uszwicy ).

Pierwszą czynnością było nagrzanie na piecu wody, którą następnie wlewano do drewnianych cebrzyków. Do wody wkładano z kolei kęsy pszczelego wosku, które najmłodsi oraz siostry cechowe urabiali (praca najmniej kwalifikowana) na plastyczne kule (patrz zdjęcie).

Tak przygotowany materiał bracia cechowi rozrabiali (wałkowali) rękami na stołach na laski, a po ich rozcięciu (wzdłuż) i włożeniu knota (sznurka) formowali ostatecznie w wysmukłe świece długości około 120 cm.

Tym czynnościom (trwało to dość długo) towarzyszyła wspólna biesiada, na której nie brakowało wyborowych wędlin (p. Michał Krzyszkowski mimo przynależności do cechu kowalskiego był wyśmienitym masarzem), piwa i wódki.

Za czasów pełnienia funkcji starszego cechu przez Jakuba Anioła świece wyrabiano u p. Władysława Kowalczyka (w jego nowym domu koło dworu). Załączone zdjęcie zostało właśnie u niego wykonane.

Z innych czynności (obrzędów) wykonywanych w ramach cechu, było wypalanie (okopcanie) krzyża na stragarzu w święto Matki Boskiej Gromniczej i co jest już bardziej znane - obnoszenie świec w trakcie procesji, adoracji itp. oraz na pogrzebach członków cechu.

Obowiązujący statut cechu kowalsko-krawieckiego opracowany został na podstawie ustawy z dnia 15 listopada 1867 r. W księdze cechowej zwącej się księgą "całkowitego wkupna do Towarzystwa" pod datą 17.05.1948 r. zapisano: „Przyszedłszy do wielkiego cechu kowalskiego z różnych kunsztów złożonego, Walenty i Stanisława Piśćkiewicz z Lipnicy Murowanej, dopraszają się o przyjęcie na siostrę i brata naszego mając plenipotentów Krzyszkowskiego Walentego i Piecha Jana cały cech od najstarszego do najmłodszego przyjmuje.

 Działo się to za bytności cechmistrzów I Krzyszkowskiego Michała, II Pałki Antoniego, skarbnika Klimka Jakuba, sekretarza Strugały Ignacego oraz braci wszystkich cechowych”.

W cytowanym statucie Stowarzyszenia Majstrów Kowalskich i Krawieckich
pod nazwą "Katolicki Cech Kowalski i Krawiecki w Lipnicy Murowanej"
znajdują się między innymi takie postanowienia dotyczące zadań cechu:
- wspieranie podupadłych lub chorobą złożonych członków Stowarzyszenia i
ich rodzin
- udzielanie zasiłku na pokrycie kosztów pogrzebowych podupadłych
zmarłych członków, względnie zajęcie się ich pogrzebem
- udzielanie członkom bezprocentowych pożyczek
- sprawianie i utrzymanie światła kościelnego potrzebnego członkom przy
pełnieniu obrzędów kościelnych i pogrzebowych
- utrzymanie w dobrym stanie chorągwi cechowych i ołtarzy
- branie korporatywnego udziału w uroczystościach miejskich krajowych i
państwowych, tudzież kościelnych oraz w pogrzebach członków
Statut określa też kto może zostać członkiem bractwa cechowego, jakie są
jego obowiązki i prawa.

Procedura przyjęcia do bractwa cechowego odbywała się  raz w roku po święcie Bożego Ciała. Wystarczyło mieć nieposzlakowaną opinię, złożyć ślubowanie, ofiarować 2 kg wosku oraz opłacić niewielkie wpisowe.

Obecnie cech kowalski liczy ok. 50 członków, którzy organizują raz w roku spotkanie. Cechmistrzem jest p. Stanisław Kowalczyk.

PRZYWILEJE CECHU KOWALSKIEGO

Jan III Bożej łaski Król Polski W. Ks. Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Zmudzki, Kiiowski, Wołyński, Podolski, Smoleński, Inflandzki, Podolski, Siewierski i Czermichowski. Oznajmujimy mniejszym listem naszym wszem wobec i każdemu

z osobna komu wiedzieć należy. Produkowany był przed Nami list na papierze pisany

z Ksiąg Radzieckich Miasteczka Naszego Lipnice autentycznie wyjęty ręką sławetnych

i Uczciwych Burmistrza, Rajców, Lantwoyta, Cechmistrzów i Pisarza przysięgłego podpisany: Także Pieczęciami Miejskimi stwierdzony, cały zupełny i żadnej suspicji nie podlegający, zawierający w sobie postanowienie albo raczej odnowienie artykułów Cechu Rzemiosła Kowalskiego, Bednarskiego i Ślusarskiego Miasteczka naszego Lipnice suplikując nam pokornie imieniem tegoż cechu Kowalskiego abyśmy tenże list

i artykuły cechowe zamykający, powagą naszą Królewską stwierdzając umocnić raczyli. Której to ordynacji takowej jest jako następuje wypis. Wiadomo czynimy wszem wobec i każdemu z osobna niniej na ordynacje niżej opisana czytającym, słuchającym albo przeglądającym. Iż do zupełnej Radzieckiego Miasta I. K. Mci. Lipnice. Uczciwi Karcz Wojciech, Kazmir Bogacyh Cechmistrze swym i całego Kowalskiego, Bednarskiego i Ślusarskiego Cechu imieniem tegoż Miasteczka Lipnice przyszedłszy poskładali nam kopię ustaw i ordynacji rzemiosła Kowalskiego, Bednarskiego zaczenających od Najaśniejszych Królów Ich N... PP Naszych Młowych nadanych a podczas wojny Szwedzkiej, Kozackiej, Węgierskiej zabranych, a oraz bez takowych ordynacji w cechu pomienionym wielki nieporządek dzieje się uskarżali a życząc adawna hlube... ustawę przykładem wszystkich innych Miast i miasteczek wprawdzie... porządek względem obrządku kościelnego portenowie upraszali abyśmy te artykuły, postanowienia i ordynacje do Ksiąg Radzieckich przyjęli. Których to artykułów takowych jako następuje

1 Naprzód kto chce zostać mistrzem ten przynajmniej na 3 lata tutaj albo gdzie indziej przy takowym uczyć się rzemiośle.

2 A kto chce mieć cech, zostać Mistrzem, ten powinien mieć dowody, listy tak rodzaju swego jako też dobrego zachowania, poczciwej sławy. Temu starsi przysięgli powinni będą Urząd Radziecki w Mieście objednywać. I przyjąwszy już prawo Miejskie będzie mu wolno o Mistrzostwo się starać dawszy wprzód do Cechu... pierdunk na Cechę.

3 Każdemu też Mistrzowi wolno robić będzie tak Kowalowi jak i Bednarzowi przy warsztatach i towarzyszom swym wyuczonym.

4 W tym cechu ktoby chciał rzemiosło uczyć ten powinien pierwszy kwartał roku tego uczeniu chłopcowskiego... przynieść od urodzaju swego dobrego zachowania.

5 Nie mają też być w takowym cechu chowani, którzy mieczaj nie swój spać sprawnie bądź z mężczyzną bądź z białogłową i owszem nie mają być na służbę przyjmowani... gdyby się takowy przypadek pokazał ma być karany za przeświadczeniem funtem wosku jednym.

6 Któryby z Towarzyszy u takich robił ma być karany 1 funtem wosku. Któryby chciał do Cechu przystać nie mistrz... następnego 1 złoty groszy 6 do skrzynki cechowej, a braci gorzałki garniec, achtel piwa.

8 To kowale, ale ślusarze jeżeli się mają kolację sprawić, także i bednarze przystępni, a Mistrzowie w pół tej mistrzycy do tego wosku jeden…

9 Naczynia kowalskie, młoty, miechy, kleszcze, bednarskie ławki, karmasery i oswiki. Takowe naczynia P.P. Starsi tegoż cechu razem przez miesiąc oglądać mają.

10 Aby partaczów nie było od miasta na milę tak Kowaliskich, Bednarskich, Ślusarskich, Kołodziejskich, Kotlarskich, Miecznicy, Rymarskich gdyż partacze są przeciwni sądowi i ustawom.

11 Aby furmanom nie było wolno wozić roboty ze Spiszu to jest szekiew, gwoździ i inszych rzeczy okran to naszego żelaza tak czyn jako i dragon. A gdyby się pokazało żeby który przywieźli takowem za oświadczeniem P. Burmistrza ma być zabrane.

12 Jeśliby ktokolwiek naszego postanowienia i porządku uczynionego niechciał zachować - takowi mają być karani jako się będzie zdało P.P. Cechmistrzom najprzystojniej... też to P.P. Rajcom ma być... aby był najposłuszniejszy bądź by był Mistrzem i towarzyszem.

13 Kiedy... od swego Mistrza odchodzi bez jego zezwolenia za którym odejściem opuścił rzemiosło przez 4 niedziele...

14 W dzień Bożego Ciała i przez wszystką oktawę potrzeba aby miał

świecę zapaloną, zrobioną z jednego funta wosku.

15 Gdyby też towarzysz ważył się w cechu tj. w Gospodzie rosterki wzbudzać, albo też takie kontrowersyje, sprzeczki słowem, czynem... nieodpuszczona wina 2 funtem wosku ma być karany. Jeśliby który z mistrzów i towarzyszy słowem nieuczciwym mistrza drugiego natchnął i uderzy żeby Boże niedaj jaką kolwiek bronią, ten ma być karany winą... jaką P.P. Mistrzom najprzystojniej będzie się zdało.

17 I jeśliby kto orężem albo bronią obrażliwą to uczynił a porwałby się na P.P. Mistrzów Starszych nie inaczej jako gwałtownik na gorąco ma być sądzony.

18 Gdyby który brat... kiedy nam o jaki dług skarżoną w cechu tego winą na 1 funcie wosku karać mają.

19 Któryby kolwiek tu u nas albo też gdzie indziej był na Mistrzów przyjęty a potemby chciał na tow. robić ten tow. ma położyć groszy... który by nie dał tej że winy między tow. wędrować... warsztacie nie robić.

20 Kiedy Cechę Braterską obnoszą to do naszej gospody cechowej, tedy się wszyscy bez omieszkiwania... (dalej czytelne tylko fragmenty).

21 Żaden partacz taki Kow. Bedn. Slusarsk, Złotniczy, Kotlarski, Rymarski, Kołodziejski, Mieczniczy w Mieście J. K. M. Lipnicy roboty nie przedawali, a któryby się tego ważył podczas Targów i jarmarków tedy PP Mistrzom wolno kazać zabrać do cechu... nie ma następować na Prawa i przywileje a gdy i Partacze są przeciw Sądowi

ustawom i Prawom okrom uprzywilejowanych w Miastach J.K. M. Pana Naszego Miłość, którym to wolno mieć robót tylko podczas jarmarków ale przecie powinni do cechu przyjść za... cechową co należy od czego.

22 PP mistrze nie powinni chłopców brać w naukę rzemiosła tego despot zgromadzonego któryby nie był łoża poczciwego ale się ma listem rodzaju swego wywieść.

23 PP Mistrzowie powinni opatrywać i doglądać aby...

24 Mistrze powinni opatrywać świecami woskowymi ołtarz S. Anny, S. Jędrzeja u Fary na każde święto i niedzielę, także i Kościółek S. Urszuli powinni opatrywać który stoi na dolnym Przedmieściu. ... albo winę uważywszy te na potrzeby gdyż bardzo...

25 Na pogrzebach i na Reqiach Kwartalnych, które się odprawiają za zmarłych, Braci a, PP Mistrze powinni się pytać któryby nie był takowy powinien być karany...

26 Jeśli któryby białogłowa przyszła do cechu przezywała sprawy, także i zelżywała jedna drugą na stawie, albo jaką naganę dała, za oświadczeniem mają być przez PP Mistrzów karane, każda z nich z osobna funtem wosku i coby sprawnie słuchały...

By tedy Burmistrz i Rada Miasteczka J. K. Mci Lipnicy takowe art, ordynuje i ustawy jako dobry porządek w sobie zawierające dostatecznie przeczytawszy i należycie uważywszy stosując się do prośśby Uczciwych Cechmistrzów Cechu K. B. Lipnickiego... napisawszy i dla otrzymania potwierdzenia jej tenże Cech K. B. Lipnicki do Najaśn. K. J- Mci. P. N. Mił. odczytany i dla lepszej wagi pieczęć miejską przycisnęliśmy.

Działo się w Lipnicy dnia 10 lipca RP. 1683.

Stanisław Dutkiewicz Lantwójt Lipnicki, m. p. Jakub Wojtowicz Burmistrz Miasta J. K. Mci. Lipnice "mppa" Jan Kazniewicz Pisarz Miejski lipnicki Przysięgły mppa Locus Sigilli Ciuitt Kazimierz Bogaczek Cechmistrz Lipnicki Cechu K. B. Śl. mppa Wojciech Olszowski młodszy brat tegoż rzemiosła K. mppa Locus Sigilli Contuberniorum.

My tedy Jan Król do pomienionej supliki miłościwie się nakłoniwszy pominnionym Ust wszystkimi ordynacjami punktami kondycjami... stwierdzić i umocnić umyśliliśmy takorz stwierdzamy i umacniamy niniejszym listem Naszym. Jeśli w czym Prawu pospolitem nie jest przeciwny perpetuo es in... Na co dla lepszej wagi ręką się Naszą podpisawszy Pieczęć Koronną przycisnąć rozkazaliśmy.

Dane w Warszawie dnia 20 miesiąca września RP. 1695 Panowania naszego XXI Roku.

Jan Król.

Potwierdzenie Artykułów odnoczonych Cechowi K. B. i Sl Miasta Lipnice. Wojciech Franciszek Paczyński J. K. M. Sekretarz mppa.

Odpis z orginału dokumentu na pergaminie z inicjałami i składem po pieczęci królewskiej.

1) Cechy (znaki) cechowe

2) Wyrabianie woskowych brył (fot. Helena i Bolesław Jurkowie)

3) Były cechmistrz cechu kowalsko-krawieckiego Jakub Anioł (w ręce trzyma znak cechowy) (fot. Stanisław Stolarczyk)

4) Dokumenty cechu kowalskiego

5) Pieczęć cechu kowalskiego

6) Ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego z XVIII wieku.

     Ołtarzem opiekuje się Cech Kowalski

7) Chorągiew cechowa - pogrzebowa

Podziękowanie dla Pana Czesława Anioła i Stanisława Kowalczyka za udostępnienie materiałów związanych z cechem.