„Źródłem całego dorobku kulturalnego ludzkości

i każdego narodu jest praca umysłowa

i fizyczna jego członków” 

/Franciszek Bujak/

Cech szewsko – garbarski w Lipnicy Murowanej

Cech to organizacja samorządu rzemieślniczego o charakterze społeczno - zawodowym, częściowo również gospodarczym, zrzeszająca rzemieślników jednego lub kilku pokrewnych zawodów, mająca na celu:

- podnoszenie kwalifikacji zawodowych

- utrwalanie więzi środowiskowych, postaw zgodnych z zasadami etyki i godności

- prowadzenie na rzecz członków działalności społeczno-organizacyjnej, oświatowej i gospodarczej

- reprezentowanie interesów członków wobec organów władzy i administracji oraz sądów.

            Organizacja cechów miała charakter hierarchiczny. Najwyższe miejsce zajmowali rzemieślnicy samoistni – mistrzowie – prowadzący własne warsztaty pracy. Niżej znajdowali się rzemieślnicy niesamoistni – czeladnicy, na najniższym szczeblu znajdowali się uczniowie.

Cech szewsko w Lipnicy Murowanej zaistniał dzięki przywilejowi wydanemu przez dziedzicznego wójta miasta Lipnicy Łukasza z Wielkiej Kazimierzy w roku 1478.

Do cechu szewskiego i garbarskiego przyjmowano wyłącznie mężczyzn, którzy od najmłodszych lat związani byli z cechem. Uczeń chcący nauczyć się rzemiosła zgłaszał się u mistrza, który z kolei był zobowiązany „pod winą” powiadomić zaraz o tym pana Starszego Cechmistrza.

Zebrania cechowe odbywały się raz na miesiąc lub co dwa tygodnie w towarzyskiej gospodzie albo w prywatnych domach mistrzów cechowych.

Każdy cech miał swojego patrona. Nad cechem szewskim czuwał: św. Kryspian, a nad garbarskim: św. Szymon Apostoł. Dzień patrona obchodzono uroczyście w kościele oraz we wspólnocie cechowej. W cechu szewsko – garbarskim szczególną czcią otaczano Matkę Boską Gromniczną.

Cechy wielką troską otaczały dusze zmarłych członków. Przynależność do cechu dawała gwarancję modlitwy po śmierci, dlatego też do cechu wpisywali się nie tylko ludzie świeccy, ale również duchowni.

Cech szewski opiekował się kościołem świętego Leonarda. Uchodził w mieście Lipnica za najstarszy i najbogatszy, dlatego też z tych względów zlecono mu opieką nad tym kościołem.

Zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem, każdy cech posiadał swoje znaki. Cech szewski w Lipnicy Murowanej posiadał dwie cechy: zwykłą i pośmiertną. Duma każdego cechu była dostateczna ilości świec z czystego wosku pszczelego. Świeca musi być wyrabiana z jednej bryły, mającej jeden kolor i właściwości elastyczne.

Wielka pobożność członków cechowych przejawiała się w pełnionych przez nich funkcjach: gospodarczych, charytatywnych, militarnych i kulturalno – towarzyskich.

            W okresie międzywojnia w Lipnicy Murowanej istniało 12 warsztatów szewskich. Po wojnie zostało ich już tylko kilka. W 1952 roku powstaje Zakład Usługowy Szewski pod Zarządem Spółdzielni Inwalidów, kierownikiem którego był Ignacy Polek. Warsztat ten funkcjonuje do 1965. Wtedy też wykruszyli się ostatni lipniccy szewcy i zawód ten zaniknął w swej pierwotnej postaci na terenie Lipnicy.

PRZYWILEJE CECHU SZEWSKIEGO *

W IMIĘ PAŃSKIE. AMEN.

Łukasz z Wielkiey Kaźmierzy Dziedzic, Wóyt miasteczka Lipnice dziedziczny na większą pamiątkę, tak ninieyszym jako przyszłym wiedzieć życzymy: Jako przed nami stanąwszy opatrzni Cechmistrzowie. Cechu szewskiego wszyscy Cechu tego Mistrzowie z czeladzią tego rzemiosła, którzy na ten czas w Lipnice obecni byli namówioną i spisaną między sobą fraternią albo cechowe Bractwo przełożyli wspólnie, i pokornie gorąco proszą, ażebyśmy Towarzyszom i Czeladzi tego rzemiosła takowąż zmocnili i potwierdzili fraternię, albo Cechowe Bractwo.

1 Naprzód aby obrać sobie mogli Gospodzie dwie z consensem Gospodarzów.

2 Świece powinni mieć na cześć Boga Wszechmogącego.

3 W każde suche Dni powinni będą mieć mszę żałobną, a dwakroć poydą we mszę na ofiarę pod winą pięci kwartalnik.

4 W każdą niedzielę po obiedzie mają się schodzić do Gospody i do skrzynki każdy włożyć po półgroszku, pod takąż winą.

5 Każdy z nich w Gospodzie oręże ma pokazać Starszemu, i w kącie wstawić.

6 Żaden z nich nie weźmie sobie miejsce wyższe, tylko które mu starszy ukaże - pod winą.

7 Także którykolwiek na myto robi, powinien się wpisać do tego Cechu albo Fraterny, pod winą stracenia myta.

8 W każde święto uroczyste powinien starszy ich zapalać świece i na rannej Mszy i Sumie, i na obu nieszporach Święta onego. Na jutrzni także w Boże Narodzenie, Wielką Noc i Świątki, pod takowąż winą: a ten starszy który zapalać będzie świece, powinien będzie odbierać woski od drugich i pokazywać wszystkim w społeczności będącym w dwie niedziele pod winą.

9 Także Oyca i Matkę to jest Gospodarza i Gospodynią, i wszystkich domowych, powinni będą szanować, i posłuszni Oycu temuż bydź pod winą.

10 Także, jeżeliby który Towarzysz albo który z czeladników uporny był i nie posłuszny za jakim przewinieniem swoim zaraz Oyciec albo Gospodarz ich współ z nimi powinien się udać do Cechmistrzów, a Cechmistrzowie z niemi do Pana Woyta, aby takiego winnego skazać.

11 Jeszcze któryby z Czeladzi przywędrował, y robił dwie niedziele przed Bożym Narodzeniem, albo przed Świątkami powinien dać grosz ieden nadto pułachtela piwa, y na Suche dni półgrosza. A któryby więcej robił nad dziesięć dni przed postanowieniem tego nowego cechowego Bractwa, albo też nie robił powinien dać będzie do Karbony albo do Skrzyki połowę myta co na tydzień bierze.

12 A któryby we wsi robił, albo w miasteczku, gdzieby takiej Fraternyi Cechowey nie było, powinien dać Towarzyszom dwa fonty wosku, jeżeli chce rzemiosło ten robić. Jeszcze ktoby z mieszczan albo z innszych ludzi chciał z niemi w tym cechowym bractwie zostawać, powinien im dać wosku pewną kwotę, to jest Librę i na Suche dni półgrosza i półachtela piwa.

13 Także, ile razy mistrz który tego rzemiosła włoży skóry w żoła, tedy każdy Towarzysz który jest u niego w robocie ze dwu groszy, może przyłożyć skórkę swoją jedną za groszy 3, a któryby za mniejsze myto robił niech kładzie według zwyczaju.

14 A kiedyby też starszy ich jeden towarzysz odchodził, albo wędrować chciał, powinien klucz mistrzowi pokazań, a oni z towarzyszami obrać innego Starszego Towarzysza y jemu klucz do skrzynki oddać. A kiedyby obydwa starsi Towarzysze odchodzili tedy jeden klucz mają Mistrzowie, a drugi Gospodarzowi zostawić.

15 Także jeżeliby który w poniedziałek nie robił, tedy traci botki, które miał sobie zrobić w ten tydzień na swoją potrzebę. A jeżeliby w inszy dzień nie robił, groszy 6 traci - któryby jeszcze w powszedni dzień biesiadował, tedy nie powinien towarzyszów z warsztatów od roboty zwodzić pod winą mistrzów.

16 Także Towarzysze swoje pary, to jest półbótki, albo wielkie botki, alboli podszycie będą mieli jedną z nich tydzień, a Mistrzowie dadzą swemu Czeladnikowi podeszwy, a tą robotę swoją niech zrobią w pierwszy zaraz dzień robotny po Niedzielu ku wieczoru, a rzemienia

nic Towarzysz nie weźmie bez dozwolenia Mistrza swego.

17 Także żaden z Towarzyszów nie będzie śmiał którego z czeladzi bez Mistrza wyzwalać, tylko w gospodzie swojej zwykłej.

18 Na łóżku Pana Oyca powinien się zachowywać przystojnie.

19 Mistrzowie pozwolili się tymże kąpać z sobą raz ze dwie Niedzieli przez godzinę jedną.

20 Żaden z Czeladzi z doma bosso na ulicę wychodzić nie powinien, okrom kiedy będzie około skór robił.

21 Na warsztacie siedząc i robiąc powinien będzie mieć na głowie czapkę albo Jahikę - pod winą - a dratew po głowie nie wieszać.

22 Świece powinni robić w powszedni dzień przed Bożym Ciałem, y insze sposoby i zwyczaje rządu będą mieć jakie w inszych miastach w Cechu takimże znaydują, i onych zażywać będą. My tedy proźbę usilną ich nachyleni i pomienione Cechowe Bractwo we wszystkich punktach, klauzułach, artykułach które się w tym Przywileju zawierają z pewnej wiadomości naszey appróbujemy i potwierdzamy, chcąc aby to było wieczney wagi i mocy. Wszystkie jednak wasze prawa których na ten czas zażywamy y przedtem zażywaliśmy nam samym i Sukcesorom naszym cało i wolne zostawiamy tym pismem, do którego pieczęć naszą dla lepszego Świadectwa dajemy, a to przy bytności Rafała Rayce, Ambrożego Prokopa, Jakuba Sandeckigo, Jakuba Kmity, y Rocha Gątka ławników. Dany w Iipnicy przez ręce Jana Fornala Mieszczanina Lipnickiego, w niedzielę przed św. Jakubem Apostołwm Roku Pańskiego Tysięcznego czterechsetnego siedemdziesiątego ósmego.

To pismo dla nieczytelności Oryginału Łacińskiego i Polskiego, mającego już 321 lat w słowo w słowo przepisane jest dnia 24 maja 1799 przez X Andrzeja de Kronthal Plebana Mieyscowego, z przyciśnięciem herbu jego rodowitego. Za Rządów miasta tego Jana Żaczka - Burmistrza, Józefa Piotrowskiego - Woyta Antoni Suffczyński assesor i Oycec Gospody Szewskiego Towarzystwa Jan Paczeński assesor tegoż Towarzytwa Zgromadzenia, Cechmistrzem na ów czas był kunsztu tego szewskiego: Stanisław Budacz. Podcechmistrzem Sebastyan Rybka. Oycem Gospody Towarzyskiej Antoni Suffczyński, Towarzyszem starszym Szczepan Jędrychowski i Kazimierz Budacz, Podskarbym Piotr Polek. Towarzysze: Matheus Polek, Antoni Polek, Leonard Znamirowski, Paweł Żaczek, walenty Drozdowski, Paweł Polek, Antoni Urbański, Jan Zięba, Mikołaj Kuc, Bartłomiej Polek, Filip Pitułka, Mateusz Burdel, Józef Kopyto. Burmistrze y Raycze Miasta Jego Królewsko Mość Lipnice. Copiia wykładu Przywileju Cechu położonego Szewskiego.

ARTYKUŁY CECHU SZEWSKIEGO*

Po ruinie Nieprzyjaciela Sweda spalonych od Urzędu z Ksiąg Mieyskich niżej opisanych Artykułów wydanych Nayprzód te są artykuły Tegosz Cechu Szewskiego Miasta Jego Królestwo Mości Lipnice.

1 Kto chce zostać przy Misterii, takowy ma 3 lata tu albo gdzie winszem Mieście przy takowym Rzemiośle uczyć się.

2 Kto chce mieć czedułę to jest Majstrem zostać takowy powinien mieć listy dowodowe urodzenia swego i powinni będą starsi do Urzędu Radzieckiego Prawo Mieyskie zjednać, przyjąwszy Prawo Miejskie wolno mu się o Mistrzostwo starać - Dawszy wprzód gro: 12 – ście na cecę, powinien się przez dwóch braci Cechowi prosić o przyjęcie, tedy ma oddać wstępnego do skrzynki braterskiej zł. 1 groszy 6. A braci gorzałki garncy dwa, piwa achteli dwa, wosku funtów Nro 6. Pieniędzy złotych 12 i służyć powinien za młodszego póki się inszy nie trafi. To na przychodnich.

3 A zaś Mistrzowskich Synów tedy pół idzie tasz Misteryia iczo stey z usługi Młodstwa powiniwn się skupić oddać braci garniec gorzałki to mistrzowski synek wpół.

4 Item P.P. starsi powinni sobie z pośrodka braci wybrać Dwunastu do Sądów y Schylenia Braterskiego, którzy powinni sądzić sprawy wszystkie Czechowe.

5 Stych 12 - tu powinni obrać dwóch za Cechmistrze Starsze czo insi młodszy Bracia nie powinni zasiadać do żadnej sprawy tylko za Czecha mają stawać na Rozkazanie Stołkowych Braci.

6 Mają ich mieć w poszanowaniu Starszych iako samych Cechmistrzów.

7 Item któryby brat przyszedł do Cechu nie mając sprawy do Schylenia a rozerwał ią, takowy ma Razem być wzięty do więzienia Miejskiego y karan od Braci tych Starszych według ich uznania aby się więcej te nie ważył.

8 A któryby wziął chłopca w naukę powinien zaraz starszemu o niem powiedzieć, a gdyby nie opowiedział takowy popada winę według uwagi.

9 A kiedy się uczy tego Rzemiosła na Wysługę powinien się uczyć lat trzy i powinien dać list o sobie więcej iuż powinien oddać wosku Fontów dwa gorzałki półgarca piwa pół achtela.

10 Od wyzwolenia tegoż, który wyzwolone ma nadrobić Maystrowi Niedziel dwie, a który się uczy na rok chłopiec tedy ma oddać wkupnego wosku fontów dwa, gorzałki półgarca. Piwa pół achtela: ma się z maystrem znieść czego wyuczył od wyzwolenia gorzałki garniec piwa achtel y ma nadrobić Maystrowi dla lepszego wyrozumienia rzemiosła niedziel sześć.

11 Item kiedy uczeń odchodzi bez wiedzenia Maystra od Rzemiosła Tedyse traci też Niedziel cztery, czosie będzie powtórzyć, iako wyżey.

12 Po wyzwoleniu ma wędrować od Miasta do Miasta: czo przy uczeniukażdy chłopiec przychodni powinien dać list o sobie iakiego łoża jest.

13 A ten z ynszych miast na Jarmark y w targi nie powinien przedawać y przeszkadzać jak y Zewsiós na co Urząd oboie złożony zezwolił.

14 Item Rzeźnczyze wsi nie mają mięsa przywozić bez skóry na wolnice pod przepałem towaru tego.

15 P. Rzeźniczy Mieyscy Lipnicy nie mają sprzedawać towaru przez Pa: Starszych do innych Miast albo wiosek, a jeżeliby przedali to powinni oddać do Cechu od bydlęcy wielkiej skury gro: 3, od cielęcy grosz.

16 Item nie powinni wykupować skór podczas wszelki Rzeźnicy Miejscy dla zarobku na wolnicy ażeby nie zakupowali bo te należą do rzemiosła szewskiego.

17 Item Partaczów nie powinno być na Milę od Miasta to jest szewskiego Rzemiosła bo są na przeszkodzie Czechowi gdyż za pokazaniem jakiego partacza na Wiosce ten tedy za ukłonem swoim ma być na ten czas przyjęty za oddaniem powinności Cechowej.

18 Item który będąc młodzianem a przyjmie Misteryią między Bracią tedy powinien oddać dorocznie nim w stan Małżeński wstąpi achtel piwa.

19 Item P.P. Cechmistrze powinni obrać dwóch Braci do doyzrenia Roboty ażeby nie była fałszywa pod którą od iednego strychu gros ma dać ieden.

20 Item któryby brat Czechowy nie miał być Taiemny żeby wyniosz plotkę albo sekreta Czechowe gdzie między innych cudzych takowych karan ma być od Starszych według uznania.

21 Item Czelasz nasze kiedy w gospodzie powinni obrać między nimi Starszych Towarzyszów do spraw dwóch z Mistrzów powinnimy dawać za występek jeżeli będzie wielki między niemi karać w Cechu Starym Obyczajem.

22 Itemu na Oktawę Bożego Ciała powinien każdy na Mszy mieć świece zapaloną, za Procesyią przez całą Oktawę pod winą kościelną - naszego Ołtarza wielkiego Farnego, który powinniśmy opalać na każde święto na Sumie.

23 Item Kościółek S. Leonarda, który zostaje na przedmieściu In antyguta opatrywać powinniśmy żeby nie był spustoszony na dalsze czasy - w tem to kościółku powinniśmy bywać tak Starsi iako y Młodsi na nabożeńszwie y powinni wchodzić zapalonymi świecami ku Elewacji. 24W tym kościółku Msze św. kwartalne powinniśmy odprawiać y bywać na nich czyniąc dosyć za zmarłe Bracią Czechową.

25 Także y na Pogrzebach nzszych Braci y tych którzy nas zaciągaią wszyscy powinniśmy bywać.

26 Item czośmy powinni wysadzić czterech Braci młodszych do noszenia Zmarłych do kościoła y spuszczania w grób, cisz Bracia obrani powinni bywać pod winą swego nieposłuszeństwa za uznaniem ukarani przez Bracią Czechową poł fonciem wosku i kwartą gorzałki.

27 Item kościelnych do tego świętego Leonarda powinni obrać P.P. Starsi na usługę Boga boiących ażeby opatrywali tenże kościółek i Rachunek oddali z Regestrów kościelnych.

28 Item z orężem żadnym nie powinni chodzić do Cechu.

29 Brat każdy y Bossemi nogami nie powinien wyjść na przystąpienie w Miasto okrom Rzemiosła w Rzekę.

30 Item Mistrzowioka na wyzwolenie Rodzice mają dać gorzołki kwartę, to ma służyć choć w powiciu kiedy będzie wyzwolony.

31 Item w dzień jarmarczny nie powinny sprzedawać Roboty a po Mszy Ranny świę: pod winą Fontów wosku dwa.

32 Item kiedy pozostanie wdowa Małżonka po zmarłym mężu swoim ma robić rzemiosło Rok y 6-ść Niedziel oddawszy powinność należytą Cechową.

33 Item któryby się Brat wystarzeje powinni go mieć w poszanowaniu i dać mieyssce uczciwe a po śmierci pochować przy kościółku św. Leonarda na cmentarzu.

34 Item co powinniśmy mieć jatki które mamy wyznaczone in antyguta do Urzędu przy Ratuszu od Założenia Miasta Lipnicy Murowanej. Stanisław Dutkiewicz Woyt Lipnicy mia: Muro Ls mp. Andrzey Jarosowic Burmistrz Lipnicki dęto mp. Wojciech Pitułka Burmistrz Lipnicki Dęto mp. Joanes Raznowicz Pisarz miasta Lipnicy Dęto mp.

Jako ta kopia Przywileiu w słowo dla łatwiejszego przeczytania jest przepisana za bytności na ten czas Cechmistrzów Mikołaja Kuca, Tomasza Bernadzikowskiego, Leonarda Znamirowskiego podskarbiego i Tomasza Bronikowskiego jako na ten czas przytomnego akuratnie przepisano na dzień 23 marca r.b. 1830.

Signatum Lipnica Murowana

*Archiwum Parafialne w Lipnicy Murowanej

1) Fragment zapisów z księgi cechu szewsko – garbarskiego z 1752 r. i następnych z wyzwolin czeladniczych.

2) Zdjęcie dokumentu przepisowych przywilejów cechu szewskiego z 1478 r. kopia z 1798 r.

3) Skrzynia cechowa do przechowywania dokumentów i pieniędzy z 1833 r.

4) Cechy (znaki) cechowe

        a) zwykła

        b) pośmiertna

5) Jeden z dokumentów cechowych

6) Protokoły oraz książki wydatkowe i dochodowe cechu

7) Wieko skrzyni cechowej z atrybutami cechowymi

Podziękowanie dla Pana Andrzeja Polka za udostępnienie materiałów związanych z cechem.